۱. گروه شیلات، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان
۲. گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان
* : مسئول مکاتبات، پست الکترونیکی: e_ebrahimi@cc.iut.ac.ir
۷۷
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

مقدمه
تالاب چغاخور با مساحتی بالغ بـر 1500 هکتـار، بـزرگ تـرینتالاب استان چهارمحال و بختیاری است. حجم آبی این تـالاب40 میلیون مترمکعب و یکی از ذخیره گاه های مهم اکولوژیک در منطقه محسوب می شـود . همگـام بـا توسـعه روزافـزون تمـدنبشری توجه به منابع طبیعی از جمله تالاب ها جایگاه ویژه ای را دست کم نزد پژوهشگران علوم طبیعی به خـود اختصـاص دادهاست. اما به رغم تلاش های گسترده دانشـمندان، پژوهشـگران و علاقه مندان به زیست بوم های تـالابی، ایـن گونـه منـابع حیـاتیهم چنان در معرض تهدید و نـابودی قـرار دارنـد. امـروزه ایـننظریه که زیان های وارده بر تالاب ها حاصـل عوامـل طبیعـی وانسانی است مورد قبول همگان قرار گرفته است (7). از آنجا که بروز هرگونه آلودگی در منابع آبی بـه طـور مسـتقیم بـر جوامـعموجودات آبزی تأثیرگذار اسـت، لـذا درنظـر گـرفتن تغییـراتایجاد شده در جوامع موجودات آبزی در هر زیستگاه، می توانـدبه عنوان معیاری برای ارزیابی کیفیت آب براساس آلـودگی هـایآلی مورد استفاده قرار گیرد. مطالعـات بیولوژیـک و اکولوژیـکمنابع آب، اساسی تـرین موضـوع در تحقیقـات و بررسـی هـایعلمی محسوب می شود، شناسایی موجودات زنده و فاکتورهای زیست محیطـی حـاکم بـر هـر اکوسیسـتم، گـام نخسـت ایـنتحقیقات علمی است.
بررسی ویژگی های کمی و کیفی منابع آب از ارکان اساسـیتوسعه پایدار و اعمال مدیریت صحیح در زمینـه هـای مختلـفمحیط زیست، شیلات، کشاورزی و غیره است. در شرایط عادی اکوسیستم های آبی تحت تأثیر عوامل طبیعی تغییر می یابنـد، امـادر سال های اخیر انسان به طور فراگیـری عامـل اساسـی ایجـادتغییــرات در کــره زمــین بــوده اســت (15). ماکروبنتوزهــا از بی مهرگان بزرگ کفزی در اکوسیستم های آبی می باشـند کـه بـاچشم غیرمسلح دیده شده و حداقل بخشـی از چرخـه زنـدگیخود را در بستر منـابع آبـی سـپری مـی کننـد (21). اسـتفاده ازبی مهرگان کفزی در ارزیابی کیفیت آب بر ایـن فـرض اسـتواراست که تعداد آرایه های کفزیان در اکوسیستم های آبی که تحت ۷۸
تأثیر عوامل آلاینده نیستند، بیشتر بوده و گونه های غیر مقاوم در آنها غالبیت دارند. در مقابل اکوسیسـتم هـایی کـه تحـت فشـارآلودگی قرار دارند، تنوع کمتری داشته و گونه های مقاوم در آنها غالب هستند. بـه طـور خلاصـه مـی تـوان گفـت کـه مطالعـه و اندازه گیری پارامترهای فیزیکی و شـیمیایی در یـک اکوسی سـتم مانند تهیه عکـس و بررسـی هـای زیسـتی ماننـد تهیـه فـیلم ازرخدادهای یک اکوسیستم می باشد (14 و 21). به دلیل وابستگی شدید و حساسیتی که کفزیان بزرگ نسبت بـه شـرایط زیسـتیمحیط خود دارند، محققین بسیاری در سراسـر جهـان، از چنـددهه قبل تلاش کرده اند تا از این گروه جانداران برای طبقه بندی کیفی آب ها استفاده نماینـد (8، 9، 18 و 27). بـر ایـن اسـاس، برای پی بردن به وضعیت منـابع آبـی و طبقـه بنـدی کیفـی آن،مطالعه بیولوژی آب هـا یـا ارزیـابی زیسـتی بـه ویـژه بـه کمـکماکروبنتوزها مفید می باشد (24). واکنش موجـودات کفـزی بـهتغییرات ایجاد شده در عوامل زیستی و غیرزیستی محیط زیست آنها می تواند به بهترین شکل اثـرات عوامـل ایجـاد کننـده ایـنتغییرات را حتی پس از گذشت زمان نسبتانسبتاً طولانی نشان دهـد .
در سال 1979 هلسینهوف با نمونه بـرداری متنـاوب از بنـدپایانزیستگاه های آبی و اندازه گیری فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی و در نهایت استفاده از فرمول ضریب زیستی (BI) اعـدادی را بـهمنزله شاخص کیفیت آلی آب برای زیستگاه های مـورد مطالعـهارائه داد (1). در این راستا، در تحقیق حاضر تلاش گردید تا بـابررسی اجتماعات کفزیان تالاب چغاخور به ارزیابی کیفـی آباین تالاب بپردازیم.

مواد و روش ها
منطق ه م ورد مطالع ه ت الاب چغ اخور در اس تان چهارمح البختیاری می باشد. که دارای مسـاحتی در حـدود 1500 هکتـاراست. این تالاب در دشت گندمان- بلداجی واقـع شـده اسـت (شکل 1). وسعت این حوضه 768 کیلومترمربع است کـه 222 کیلومترمربع آن دشت مـی باشـد . دشـت گنـدمان- بلـداجی درعرض جغرافیایی ́50°31 تا́ 00°32 شـمالی و طـول́ 00°51 تـا ́ 10°51 شرقی واقع گردیده است. متوسط میزان بارنـدگی ایـنحوزه 380 میلی متر و با توجه به منـابع آب آهکـی موجـود، ازپتانسیل آب زیرزمینی نسبتانسبتاً مطلوبی برخوردار می باشد (3).
نمونه برداری از کفزیان تالاب، از اردیبهشت ماه تا اسفند ماه 1389 در 8 مرحله با تناوب زمـانی 45 روز یـک بـار در چهـار فصل انجام شد. برای این منظـور براسـاس مطالعـات صـورتگرفته و تجارب موجود با استفاده از نقشه توپوگرافی و به روش ش بکه بن دی تع داد 10 ایس تگاه نمون ه ب رداری ب رروی نقش ه به گونه ای مشخص گردید که فواصل بین هر ایستگاه با ایسـتگاهمجاور از هر طرف 1 کیلومتر باشد. محل تقاطع خطوط شـبکهبه عنوان ایستگاه نمونه برداری انتخـاب شـد (جـدول 1). بـرایدسترسی به این نقـاط در مراجعـات مخت لـف از دسـتگاهGPS استفاده گردید (25).

شکل 1. منطقه مورد مطالعه (مربع های سیاه نشان دهنده موقعیت ایستگاه ها است)
نمونه برداری از رسوبات با استفاده از گرب اکمن بـا سـطحپوشش400 سانتی مترمربع در 10 ایستگاه و بـا 3 تکـرار انجـامشد. نمونه های جمع آوری شده ابتدا در محل شستشو داده شـدهو پس از عبور از الک اسـتاندارد شـماره 60 در داخـل ظـروفپلاستیکی ریخته شده و با فرمالین 4% تثبیـت و بـه آزمایشـگاهمنتقل شد. در آزمایشـگاه، ابتـدا نمونـه هـا بـه کمـک آب تمیـزشستشو داده شده تا مواد اضافی و ناخواسته همراه آنها بـه طـورکامل جدا گردد. سپس به کمـک لـوپ آزمایشـگاهی (بینوکـولرمدل Olympus ساخت ژاپن) و در صورت لزوم میکروسـکوپنمونه ها مورد بررسـی قـرار گرفـت و بـا اسـتفاده از کلیـدهایشناسایی موجود (5، 14، 16، 17 و 24) اقدام به شناسایی آنهـاگردید. در نهایت اطلاعات به دست آمده به صورت سـنجه هـایجمعیتی شامل غنای کل (تعداد خانواده شناسـایی شـده در هـرایستگاه) و نیز شاخص تنوع شانون- وینـر خلاصـه شـد (10).
بــرای محاســبه شــاخص شــانون – وینــر از رابطــه 1 اســتفاده شد (26).
s H (P )(lnPii) [1]
i1
که در آن H شاخص شانون، S تعداد کل تاکسـون در جامعـه و Pi فراوانی نسبی i امین تاکسون در جامعه می باشد.
مقادیر محاسبه شده در مقایسه با مقادیر جدول طبقـه بنـدیکیفیت آب براسـاس شـاخص تنـوع شـانون- وینـر بـه عنـوان معیــاری جهــت ارزیــابی کیفیــت آب مــورد اســتفاده قــرار
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

۷۹

126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

جدول 2. طبقه بندی کیفیت آب براساس شاخص تنوع شانون- وینر (26)
شاخص شانون-وینر طبقه کیفی آب
3-5 آب تمیز
1-3 آلودگی متوسط
1 > آلودگی زیاد

گرفت (جدول 2).
هم چنین شاخص زیستی هلسینهوف در سطح خانواده برای ایستگاه ها و مراحل مختلـف نمونـه بـرداری براسـاس رابطـه 2 محاس به ش د (10) و جه ت ارزی ابی کیفی ت آب ب ا مق ادیر جدول 3 مقایسه گردید.

HBIT nNv  [2]
در رابطــه 2، Tv ارزش مقـ اومتی هــر خـ انواده ، n فراوانـ ی هـر خـانواده و N فراوانـی ک ل مـی باشـد کـه ارزش مق اومتیخانواده ها در رابطه فـوق براسـاس داده هـای جـدول 4 درنظـرگرفته شد.
بررسی آماری داده ها در تناوب هـای مکـانی (ایسـتگاه هـایمختلــف) و تنــاوب هــای زمــانی (بــین زمــان هــای مختلــف نمونه برداری) در نرم افزارSPSS 18 انجام شد. ابتدا نرمال بودن
۸۰
جدول 1. موقعیت جغرافیایی ایستگاه های مورد مطالعه
موقعیت جغرافیایی (UTM) ایستگاه موقعیت جغرافیایی (UTM) ایستگاه
X =490500 Y =3531000 6 X =489500 Y =3533000 1
X =491500 Y =3532500 7 X =489500 Y =3532000 2
X =491500 Y =3531500 8 X =489500 Y =3531000 3
X =492500 Y =3531500 9 X =490500 Y =3533000 4
X =493500 Y =3531500 10 X =490500 Y =3532000 5
داده هـ ا بـــا اســـتفاده از آزمـ ون کلمـــوگروف – اســـمیرنف (Kolmogorov Smirnoff) و یکنواختی واریانس ها با استفاده از آزمون لون (Leven) بررسی شد. به منظور بررسی اخـتلاف بـینایستگاه ها و هم چنین زمان های مختلف نمونه بـرداری، از آنـالیزواریانس یک طرفه اسـتفاده شـد و در ادامـه از آزمـون مقایسـهمیانگین ها به روش دانکن (Duncan) استفاده گردید. هـم چنـینبه منظور بررسی همبستگی بین شاخص های زیستی هلسینهوف، تنوع شانون و غنا با یکـدیگر ، از ضـریب همبسـتگی پیرسـوناستفاده شد. در نهایت به منظور ارائـه رونـد تغییـرات مکـانی وزمانی داده ها، هم چنین به منظور دست یابی به یک دیـد کلـی درمورد تغییـرات آنهـا در تـالاب چغـاخور، نمودارهـای بـاکس- ویسکر پـلات بـا اسـتفاده از نـرم افـزارStatgraphics ترسـیمگردید.

نتایج
طــی ای ن تحقیــق در مجمــوع تع داد 25 خــانواده از درشــت بی مهرگان کفزی متعلق به 5 رده و 12 راسته به شرح جـدول 5 شناسایی شد.
تغییـرات ش اخص غنـا در ایس تگاه هـای م ورد مطالع ه در شکل 2 نشان داده شده است، همان گونه که مشاهده مـی شـود،
جدول 3. ارزیابی کیفیت آب با استفاده از شاخص زیستی خانواده هلسینهوف (27)
شاخص زیستی خانواده کیفیت آب درجه آلودگی آلی
0/00-3/50 عالی بدون آلودگی آلی
3/51-4/50 خیلی خوب احتمال مقدار ناچیزی آلودگی آلی
4/51-5/50 خوب وجود مقداری آلودگی های آلی
5/51-6/50 نسبتاًنسبتا خوب احتمال آلودگی آلی نسبتاًنسبتا قابل توجه
6/51-7/50 نسبتاًنسبتا فقیر احتمال آلودگی آلی قابل توجه
7/51-8/50 فقیر آلودگی آلی اساسی
8/51-10/00 خیلی فقیر آلودگی آلی خیلی شدید

126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

جدول 4. ارزش مقاومتی درشت بی مهرگان کفزی موجود در تالاب برای کاربرد در شاخص زیستی هلسینهوف (11، 13 و 19)
ارزش مقاومتی خانواده راسته
4 Baetidae Ephemeroptera
6 Polycentropodidae Trichoptera
0 Rhyacophilidae 6 Tabanidae Diptera
6 Chironomidae 5
5
4 Curculionidae
Hydrophilidae
Elmidae Coleoptera
5 Haliplidae 5 Dytiscidae 9
6 Coenagriidae
Agridae Odonata
3 Cordulegasteridae 1 Gomphidae 4 Gammaridae Amphipoda
8 Sphaeridae Lamellibranchiata
6 Limnaeidae Pulmonata
7 Planorbidae 6
7 Viviparidae Hydrobiidae Porosobranchiata
8 Valvatidae 8 Tubificidae Tubificida
8 Naididae 8 Lumbricidae Lumbricida
8 Haplotaxidae Haplotaxida
۸۱
جدول 5. درشت بی مهرگان کفزی شناسایی شده در ایستگاه های مختلف تالاب چغاخور
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:11 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.15.77 ]

ایستگاه

های

نمونه

برداری

خانواده

راسته

رده

6

5

ایستگاه

های

  • 1

پاسخ دهید